خلاصه مقاله “قابلیت کاربرد روش مدیریت 5S برای بهبود کیفیت در مراکز بهداشتی درمانی: یک مرور”

عنوان مقاله: قابلیت کاربرد روش مدیریت 5S برای بهبود کیفیت در مراکز بهداشتی درمانی: یک مرور نویسندگان: شوگو کاناموری، آکیرا شیبانوما، ماسامین جیمبا ژورنال: Tropical Medicine and Health (2016) 44:21 نوع مقاله: مقاله مروری دسترسی آزاد

مقدمه: روش مدیریت 5S که مخفف پنج کلمه ژاپنی Seiri (ساماندهی)، Seiton (نظم و ترتیب)، Seiso (نظافت)، Seiketsu (استانداردسازی) و Shitsuke (انضباط/پایداری) است، در ابتدا توسط شرکت‌های تولیدی در ژاپن پیاده‌سازی شد. این روش سپس به بخش تولیدی در غرب معرفی شد و در نهایت برای سازماندهی و استانداردسازی محیط کار در بخش بهداشت مورد استفاده قرار گرفت. اخیراً، 5S به عنوان یک راه‌حل بالقوه برای بهبود خدمات بهداشتی درمانی دولتی در کشورهای با درآمد کم و متوسط مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله مروری روایتی با هدف بررسی قابلیت کاربرد 5S در مراکز بهداشتی درمانی در سراسر جهان، با تمرکز بر سه جنبه انجام شده است: (الف) بستر کاربرد آن، (ب) تأثیرات آن، و (ج) پذیرش آن به عنوان بخشی از طرح‌های دولتی.

روش‌شناسی: نویسندگان برای شناسایی مقالات تحقیقاتی مرتبط، پایگاه‌های اطلاعاتی بهداشت عمومی به زبان انگلیسی از جمله CINAHL، PubMed، ScienceDirect و Web of Science را جستجو کردند. از 114 مقاله اولیه، 15 مقاله مرتبط برای تحلیل متن کامل در مورد بستر و تأثیرات کاربرد 5S یافت شد. برای شناسایی اطلاعات بیشتر، به ویژه در مورد پذیرش دولتی آن، منابع دیگری از جمله کتاب‌های مرجع، گزارش‌ها، مواد آموزشی، اسناد دولتی و وب‌سایت‌ها نیز بررسی شدند. این مطالعه از نوع مرور روایتی (Narrative Review) است، نه مرور سیستماتیک، زیرا هدف ارائه یک نمای کلی از قابلیت کاربرد 5S از جنبه‌های مختلف بوده و به دلیل کمبود مطالعات با روش‌های جمع‌آوری داده دقیق برای ارزیابی 5S در مراقبت‌های بهداشتی، مرور سیستماتیک مناسب تشخیص داده نشده است.

یافته‌ها:

1. بستر کاربرد 5S در مراقبت‌های بهداشتی:
   • 15 مطالعه تجربی، کاربرد 5S را در مراکز بهداشت اولیه و طیف وسیعی از بخش‌های بیمارستانی در کشورهایی مانند برزیل، هند، اردن، سنگال، سری‌لانکا، تانزانیا، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا نشان دادند. این بخش‌ها شامل داروخانه‌ها، اورژانس‌ها، اتاق‌های عمل، آزمایشگاه‌ها، واحدهای مراقبت‌های ویژه، بخش‌های بستری و انبارهای مرکزی بودند.
   • در برخی مطالعات، 5S به تنهایی و در برخی دیگر با ابزارها و روش‌های دیگر مانند مدیریت بصری، نقشه‌برداری جریان ارزش، کایزن، جریان تک‌قطعه‌ای (One-Piece Flow) و کار استاندارد ترکیب شده بود.
   • 5S اغلب به عنوان ابزاری در چارچوب “تولید ناب در مراقبت‌های بهداشتی” (Lean Healthcare) یا در جهت “مدیریت کیفیت جامع” (TQM) یا “مدیریت کیفیت” در نظر گرفته شده است.
   • 5S به عنوان نقطه شروع یا پایه‌ای برای بهبود مستمر، مدیریت کیفیت جامع، یا ابزارهای ناب برای ایجاد محیطی خودتنظیم‌کننده و پایدار در نظر گرفته می‌شود.
   • اگرچه 8 مطالعه در کشورهای با درآمد کم و متوسط انجام شده بودند، اما سطح منابع و محدودیت‌های معمول در این کشورها (مانند محدودیت‌های مالی و انسانی) به طور واضح در همه مقالات توصیف نشده بود، به جز یک مطالعه در سنگال که به محدودیت‌های مزمن منابع اشاره داشت.
2. تأثیرات کاربرد 5S:
   • ده مطالعه (نه کمی و یک کیفی) تغییرات ناشی از کاربرد 5S را ارائه دادند. مطالعات کمی تغییرات قابل اندازه‌گیری را با مقایسه وضعیت قبل و بعد از مداخله نشان دادند (بدون کنترل عوامل مخدوش‌کننده)، و مطالعه کیفی دیدگاه کارکنان بهداشتی در مورد تغییرات را گزارش کرد.
   • تأثیرات مثبت بر کیفیت مراقبت‌های بهداشتی در سه بعد اصلی طبقه‌بندی شدند:
     • کارایی (Efficiency): بهبود فرآیندهای کاری، کاهش هزینه‌های بالقوه، و افزایش فضای فیزیکی. مثال‌ها شامل کاهش زمان چرخه توزیع دارو، بهبود جریان فرآیند، افزایش ظرفیت، کاهش زمان انتظار بیماران در اورژانس، کاهش تعداد ابزار جراحی و زمان آماده‌سازی، صرفه‌جویی در هزینه‌ها، بهبود زمان چرخش آزمایش‌ها، افزایش گردش موجودی انبار، و کاهش زمان جستجو برای اقلام بود.
     • ایمنی (Safety): بهبود ارگونومی از طریق چیدمان مجدد و حذف اقلام، کاهش تخلفات ایمنی، افزایش انطباق با مقررات. مثال‌ها شامل کاهش نرخ عفونت پس از سزارین، کاهش نرخ مرده‌زایی، و بهبود فرآیند استریل‌سازی بود.
     • بیمارمحوری (Patient Centeredness): بهبود زمان صرف شده برای مراقبت مستقیم از بیمار و افزایش رضایت بیمار. مثال‌ها شامل افزایش زمان تعامل مستقیم ارائه‌دهنده با بیمار، بهبود امتیازات نظرسنجی رضایت بیمار، کاهش زمان انتظار بیماران، و راهنمایی بهتر برای بیماران بود.
   • در مواردی که 5S با ابزارهای دیگر ترکیب شده بود، تعیین میزان دقیق سهم 5S در تغییرات دشوار بود.
3. پذیرش 5S به عنوان بخشی از طرح‌های دولتی:
   • پنج مطالعه از 15 مطالعه بررسی شده، کاربرد 5S را به عنوان بخشی از طرح‌های دولتی، همگی در کشورهای با درآمد کم و متوسط (هند، سنگال، سری‌لانکا، تانزانیا) نشان دادند.
   • این طرح‌ها شامل برنامه‌های دولت‌های محلی (در هند) و راهبردهای ملی بهبود کیفیت مراقبت‌های بهداشتی به رهبری وزارتخانه‌های بهداشت (در سنگال، سری‌لانکا، تانزانیا) بودند.
   • موفقیت‌های اولیه در بیمارستان‌هایی مانند بیمارستان خیابان کسل در سری‌لانکا منجر به مطالعات پایلوت و در نهایت پذیرش 5S به عنوان بخشی از راهبردهای ملی وزارت بهداشت سری‌لانکا شد.
   • آژانس همکاری بین‌المللی ژاپن (JICA) نقش مهمی در معرفی و ترویج 5S (اغلب در ترکیب با کایزن و TQM) در بیمارستان‌های دولتی در کشورهای آفریقایی از طریق برنامه‌های همکاری فنی ایفا کرده است. این ابتکارات منجر به پذیرش 5S به عنوان یک راهبرد اصلی برای بهبود کیفیت در سنگال و تانزانیا شده است.

بحث و نتیجه‌گیری: مرور ادبیات نشان می‌دهد که 5S در مراکز بهداشتی درمانی، صرف نظر از موقعیت جغرافیایی، قابل کاربرد است. ماهیت سازماندهی و خانه‌داری 5S، آن را به ابزاری مناسب برای بهبود کیفیت حتی در کشورهای با درآمد کم و متوسط تبدیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که 5S می‌تواند تأثیرات مثبتی بر ابعاد کارایی، ایمنی و بیمارمحوری کیفیت مراقبت‌های بهداشتی داشته باشد.

این مطالعه همچنین نقش 5S را به عنوان یک پایه یا نقطه شروع برای ابتکارات بهبود کیفیت برجسته می‌کند و اغلب به عنوان بلوک سازنده یا پایه‌ای که تولید ناب در مراقبت‌های بهداشتی بر آن استوار است، در نظر گرفته می‌شود. با این حال، نویسندگان به مسائل طبقه‌بندی در مورد اصطلاحات 5S، ناب و TQM اشاره می‌کنند؛ اگرچه 5S معمولاً نقطه شروع در نظر گرفته می‌شود، اما در مورد رابطه دقیق آن‌ها اجماع کاملی وجود ندارد.

این مرور نشان داد که 5S از دهه 2000 به عنوان بخشی از طرح‌های دولتی در کشورهای با درآمد کم و متوسط ظاهر شده است و به یک گزینه استراتژیک برای سیاست‌گذاران تبدیل شده است تا ابتکارات بهبود کیفیت تحت رهبری دولت را آغاز کنند.

با وجود این، نقاط ضعفی در شواهد موجود وجود دارد. ماهیت کم‌هزینه و از نظر فنی غیرپیچیده 5S نشان‌دهنده مناسب بودن آن برای مراکز بهداشتی با محدودیت منابع است، اما شواهد کافی برای تأیید این فرضیه در این مرور به دست نیامد. همچنین، مطالعات تجربی بینش کافی در مورد اثربخشی هزینه، مکانیسم‌های پایدار مقیاس‌پذیری، یا پایداری کاربرد 5S در سیستم‌های بهداشتی ارائه نمی‌دهند.

نتیجه‌گیری کلی: 5S را می‌توان در مراکز بهداشتی درمانی در هر مکانی به کار برد. این روش نه تنها می‌تواند ابزاری برای کارکنان بهداشتی و مدیران تسهیلات باشد، بلکه یک گزینه استراتژیک برای سیاست‌گذاران نیز محسوب می‌شود. آن‌ها می‌توانند 5S را به عنوان نقطه شروع یک طرح بهبود کیفیت تحت رهبری دولت، به ویژه برای بهبود جنبه‌های ایمنی، کارایی، یا بیمارمحوری، در کشورهای با درآمد کم و متوسط در نظر بگیرند. ماهیت کم‌هزینه 5S نشان می‌دهد که این روش یک گام اولیه مناسب برای بهبود کیفیت است، حتی در مراکز بهداشتی با محدودیت منابع. با این حال، پایگاه شواهد در مورد قابلیت کاربرد آن در چنین محیط‌هایی محدود است و نیاز به تحقیقات بیشتر در این زمینه وجود دارد. علاوه بر این، برای درک قابلیت کاربرد آن در زمینه تقویت سیستم‌های بهداشتی در کشورهای با درآمد کم و متوسط، اثربخشی هزینه، مکانیسم‌های پایدار مقیاس‌پذیری و پایداری کاربرد 5S نیز باید بیشتر مورد مطالعه قرار گیرند.